Het tweede recente boek waar ik hier aandacht aan wil schenken heet So klug ist ihr Hund. Het is geschreven door Juliane Kaminski en Juliane Bräuer, onderzoekers van het Max Planck Instituut voor Evolutionaire Antropologie aan de universiteit van Leipzig, die beiden veel studies doen naar de cognitie van honden en andere dieren. Het is nog maar net verschenen, dus er is nog geen vertaling, maar ik wilde het hier toch opnemen voor diegenen die Duits kunnen begrijpen. Het is namelijk een erg goed boek, waarin op een voor iedereen begrijpelijke wijze de recente kennis over honden en hun cognitie of intelligentie wordt besproken. Naast informatie over de afkomst en domesticatie van honden en hun natuurlijke communicatie, wordt ingegaan op de huidige wetenschappelijke stand van zaken over de verschillende aspecten van de cognitie van honden. Er is een hoofdstuk over het begrijpen van het zien door anderen van honden, een hoofdstuk over het kunnen interpreteren door honden van menselijke communicatieve signalen, over de kennis van honden over de wereld om hen heen, en ook de verschillen tussen hondenrassen in cognitie worden besproken. Daarnaast komt natuurlijk het onderzoek met Rico en andere border collies aan bod, die honderden menselijke woorden voor allerlei objecten kunnen begrijpen. Naast al deze boeiende informatie staan er ook een paar kleine testjes in die je met je eigen hond kunt uitvoeren om te zien of deze in staat is tot bepaalde cognitieve prestaties. En ook dit boek staat vol van prachtige foto’s van honden en de verschillende onderzoeken die er over de hele wereld op dit moment plaatsvinden met verschillende soorten honden. Dus mocht je Duits geen probleem vinden, dan is dit boek een must-have voor iedereen die meer wil weten over de intelligentie van honden.

• Jennifer S. Holland. (2011). Onmogelijke liefdes. 47 opmerkelijke verhalen uit het dierenrijk. Utrecht: Tirion Natuur. 210 pagina’s.
• Juliane Kaminski en Juliane Bräuer. (2011). So klug ist ihr Hund. Stuttgart: Kosmos. 160 pagina’s.

Border collies

Het gaat hier om de border collies. In de geschiedenis van de menselijke domesticatie van honden, zijn border collies als herdershonden gefokt op hun vermogen om vee te drijven, met name schapen. Ze zijn afkomstig uit het grensgebied tussen Engeland en Schotland (vandaar de naam ‘border’). Ze hebben veel energie, hebben een grote snelheid en worden in allerlei hondensporten gebruikt. En ze zijn zeer intelligent. In de classificatie die Stanley Coren opzette kwam de border collie als intelligentste hond naar voren (gevolgd door de poedel en de Duitse herdershond).

Onderzoek door Juliane Kaminski

Begin jaren 2000 hoorde Juliane Kaminski, doctor in de psychologie aan de afdeling Ontwikkelings- en Vergelijkende Psychologie van het Max Planck Instituut voor Evolutionaire Antropologie aan de Universiteit van Leipzig in Duitsland, van een border collie Rico, die wel 200 menselijke woorden voor speelgoedobjecten zou kunnen begrijpen. De vrouw die voor hem zorgde, Susanne Baus, was begonnen hem woorden te leren toen Rico 10 maanden oud was en moest herstellen van een operatie en buiten niet los van de lijn kon worden gelaten. Ze liet hem een stuk speelgoed zien, een pluchebeest, een bal of iets anders, zei hem wat het woord was en door dit maar vaak genoeg te herhalen kon Baus Rico uiteindelijk vragen om het genoemde object in verschillende kamers van het huis te komen brengen. Kaminski was erg geïnteresseerd en zette vervolgens een goed onderzoek op om erachter te komen of Rico de woorden ook daadwerkelijk begreep.

Kluger Hans

Daarvoor moest het Clever Hans effect worden voorkomen. Dit begrip in de wetenschap staat voor de aanwezigheid van menselijke aanwijzingen die een bepaald intelligent lijkend gedrag van een dier kunnen verklaren. Het is genoemd naar het paard Kluger Hans, die aan het begin van de vorige eeuw in Duitsland triomfen vierde als een wonderpaard. Hans kon tellen en rekenen, de tijd vertellen, Duitse woorden spellen en nog meer, door met zijn hoef op de grond te kloppen of zijn hoofd te bewegen. Vervolgens onderzocht de Duitse psycholoog Oskar Pfungst het paard en hij kwam tot de conclusie dat het paard heel goed de lichaamstaal van de mensen om hem heen observeerde. De mensen stonden namelijk eerst op gespannen manier te kijken als hem een vraag was steld en als Hans met zijn hoef bij het juiste aantal was aangekomen, dan ontspanden de mensen zich, wat voor Hans een teken was om te stoppen met het kloppen van zijn hoef. Misschien dat Rico op een vergelijkbare manier op zijn menselijke metgezel lette en had hij geen woorden voor objecten geleerd, maar volgde hij de onbewuste aanwijzingen van de mens.

Rico begrijpt 200 woorden, Betsy 340

Om het Clever Hans effect te voorkomen, zette Kaminski haar onderzoek als volgt op. De onderzoekster was in een kamer samen met Rico en Susanne Baus, de vrouw die hem verzorgde. In een andere kamer had Kaminski een tiental objecten in een willekeurige volgorde neergelegd. Baus moest vervolgens aan Rico om een object vragen, zonder dat zij de objecten kon zien en zonder te weten in welke volgorde ze in de andere kamer lagen. Rico ging dan naar de andere kamer en haalde correct de objecten. Rico had dus geen menselijke aanwijzingen kunnen gebruiken om het juiste object te vinden en moest dus een begrip hebben dat de menselijke woorden verwezen naar de objecten. Na deze eerste tien objecten, werd de procedure herhaald met tien andere objecten en zo door. Uiteindelijk bleek Rico in staat tot het begrijpen van 200 menselijke woorden voor speelgoed. Het ging om woorden als Banane, BigMac, Weihnachtsmann, Hund, Kamel en Zitrone. Kaminski publiceerde haar onderzoek in 2004 in Science en Rico werd beroemd als de hond die honderden menselijke woorden begrijpt. Kort daarna hoorde Kaminski van een border collie in Oostenrijk, Betsy, die ook menselijke woorden zou begrijpen en ze stelde vast dat zij zelfs meer dan 340 menselijke woorden begreep. Hieronder ziet U een kort filmpje uit een BBC documentaire over honden, waarin Rico en Betsy te zien zijn (in de laatste minuten van het filmpje).

Chaser: 1.022 woorden!

Begin dit jaar publiceerden John Pilley en Allison Reid, twee psychologen aan het Wofford College in South Carolina (VS) een onderzoek met de border collie Chaser in Behavioural Processes. Toen Kaminski’s studie over Rico in 2004 was gepubliceerd, was Pilley geïntrigeerd over de vraag hoevéel woorden een border collie in staat zou zijn om te begrijpen. Hij schafte Chaser aan met 8 weken oud en begon toen zij 5 maanden oud was met een 3 jaar lange training, waarbij hij 4 tot 5 uur per dag Chaser woorden voor objecten leerde (de psychologie professor Pilley was met pensioen en had daar dus de tijd voor). Net als de vrouw die Rico woorden had geleerd, liet ook Pilley een object zien, zei “Dit is een …” en herhaalde dat meerdere malen per dag tot Chaser het object op correcte wijze kwam brengen. Het intensieve trainen wisselde Pilley constant af door veel aandacht en spel met Chaser. Bij de uiteindelijke test van Chaser werd ook weer voorkomen dat er onbewuste menselijke aanwijzingen werden gegeven, doordat de objecten in een andere kamer lagen. Chaser kon uiteindelijk maar liefst 1.022 verschillende woorden voor allerlei soorten speelgoed begrijpen, voor vele soorten pluche beesten en poppen in allerlei soorten en maten, voor ballen en frisbees en verschillende soorten plastic speelgoed. Pilley ging nog een stap verder en leerde Chaser ook de woorden speelgoed (toy), bal (ball) en frisbee. Dat zijn geen eigennamen van objecten, maar soortnamen die een categorie van objecten aangeven. Chaser kon met succes speelgoed halen als zij daar om werd gevraagd (in een opstelling met 8 toys en 8 non-toys), en evenzeer was zij succesvol als haar werd gevraagd ballen te brengen of frisbees. Bij ballen en frisbees is Chaser dus in staat om drie verschillende labels voor een object te begrijpen: de individuele naam van het object, of het een stuk speelgoed is of niet, en of het een bal of een frisbee is. Klik hier om een YouTube filmpje van Pilley en Chaser te zien, waarin Chaser haar begrip van het woord bal laat zien.

Border collies blijken dus in staat tot het begrijpen van honderden menselijke woorden en zijn daarin vergelijkbaar met de grote mensapen. Van met name de bonobo Kanzi is door Sue Savage-Rumbaugh vastgesteld dat hij honderden menselijke woorden voor objecten en acties kan begrijpen. Border collies zijn slimme, intelligente honden die door de mens zijn geselecteerd op hun vermogen voor coöperatie en communicatie met mensen, wat hun prestaties in deze onderzoeken mede verklaard.

Op zoek naar de Nederlandse Chaser

Nu ben ik natuurlijk zeer benieuwd of er in Nederland ook border collies leven die veel menselijke woorden begrijpen. Ik ben van plan om dan het onderzoek van Kaminski te herhalen met een Nederlandse border collie. Mocht U zelf een border collie hebben die veel woorden begrijpt, of iemand anders kennen met zo’n hond, neemt U dan contact met mij op!

Referenties

• Stanley Coren. (1993). The intelligence of dogs. Free Press.
• Juliane Kaminski, Josep Call & Juliane Fischer. (2004). Word learning in a domestic dog: Evidence for fast mapping. Science, 304, 1682-1683.
• John Pilley & Alliston Reid. (2011). Border collie comprehends object names as verbal referents. Behavioural Processes, 86, 184-195.
• E. Sue Savage-Rumbaugh, Jeannine Murphy, Rose A. Sevcik, Karen E. Brakke, Shelly L. Williams & Duane M. Rumbaugh. (1993). Language comprehension in ape and child. Monographs of the Society for Research in Child Development, 58, (3-4, Serial No. 233).

In Den Haag geef ik van eind januari tot eind maart een cursus van 8 lessen. Hieronder vindt U de inhoud:

• College 1. Communicatie en menselijke taal: kenmerken en definities. Ontwikkeling taal bij kinderen.
• College 2. Natuurlijke communicatie van dieren. Doelen en modaliteiten. De dansen van honingbijen. De alarmkreten van meerkatten en prairiehonden.
• College 3. Natuurlijke communicatie van dieren. De zang van vogels en walvissen.
• College 4. Natuurlijke communicatiesystemen van de grote mensapen: chimpansees, gorilla’s, orang-oetans en bonobo’s.
• College 5. Taalonderzoek met grote mensapen. Experimenten met gesproken taal en gebarentaal. De apentaalcontroverse.
• College 6. Recent onderzoek van de gebarende chimpansees. Het taalonderzoek met de wereldberoemde Kanzi en andere bonobo’s, waarbij d.m.v. lexigrammen wordt gecommuniceerd.
• College 7. Taalonderzoek met andere dieren: dolfijnen, zeeleeuwen, de papegaai Alex en border collie honden.
• College 8. Hoe is de menselijke taal mogelijk geëvolueerd?

De cursus wordt gegeven door HOVO Den Haag aan de Haagse Hogeschool aan het Johanna Westerdijkplein 75. De colleges worden gegeven op de maandagmiddag van 13.30 tot 16.00 uur. De lesdata zijn als volgt: 30 januari, 6, 13 en 20 februari, 5, 12, 19 en 26 maart. Klik hier om U in te schrijven voor deze cursus.

In Leeuwarden geef ik in februari en maart een cursus van 6 lessen. Het progamma daar is als volgt.

• College 1: Communicatie en menselijke taal: kenmerken en definities. Ontwikkeling taal bij kinderen.
• College 2: De zang van vogels. De communicatie van walvissen, dolfijnen en olifanten.
• College 3: Natuurlijke communicatie van grote mensapen: chimpansees, gorilla’s, orang-oetans en bonobo’s.
• College  4 Taalonderzoek met grote mensapen. Experimenten met gesproken taal en gebarentaal. De apentaal controverse.
• College 5: Recent onderzoek van de gebarende chimpansees. Lexigrammen, het onderzoek met Kanzi en andere bonobo’s.
• College 6: Het taalonderzoek met dolfijnen, zeeleeuwen, de papegaai Alex en border collie honden.

Deze cursus wordt georganiseerd door de Seniorenacademie HOVO Groningen – Friesland – Drenthe en wordt gehouden op de dinsdagmiddag in Leeuwarden. De collegedata zijn 7, 14 en 21 februari,  6, 13 en 20 maart. U kunt zich nog tot 24 januari inschrijven voor deze cursus. Klik hier voor meer informatie.

Ik hoop U te zien in Den Haag of Leeuwarden!

De organisatie van de lesdag was prima geregeld en de cursisten waren allemaal erg enthousiast en gemotiveerd. Je kon ook merken dat ze al een grote kennis hadden over allerlei zaken. Volgend jaar keer ik er terug om een presentatie te geven over dierethiek.

Een aantal cursisten heeft foto’s en filmpjes gemaakt van mijn optreden. Hieronder zie je twee korte filmpjes van mij tijdens mijn presentatie. Helaas is het geluid erg zacht, maar het geeft een idee van mijn lesgeven.

Taalonderzoek met grote mensapen

Toen Darwin in de 19e eeuw zijn evolutietheorie opzette, en daarmee een biologische verwantschap tussen mensen en andere apen beargumenteerde, ontstond er in de wetenschap een grote belangstelling om te onderzoeken waarin mensen van chimpansees en andere grote mensapen verschillen en waarin ze met elkaar overeenkomen. Eén aspect daarvan betrof de vraag of grote mensapen een vorm van menselijke taal konden leren.

Aan het begin van de 20e eeuw begonnen wetenschappers eerst met experimenten waarbij werd geprobeerd mensapen een gesproken taal te leren. Dat was echter niet succesvol. Het beste resultaat kwam van de chimpansee Viki die in de jaren 1950 na 6 jaar intensieve training alleen maar de woordjes “papa, mama, cup” en “up” met veel moeite kon uitspreken. Vaak werden ze hees en onhoorbaar uitgesproken en Viki gebruikte de woorden vaak ook nog eens verkeerd.

In de jaren ’60 van de vorige eeuw, toen na uitgebreid onderzoek ook de menselijke gebarentaal als volwaardige taal naast de gesproken taal werd gezien, probeerden wetenschappers het vervolgens met gebarentaal en slaagde men erin apen gebaren aan te leren en deze te gebruiken in hun communicatie met mensen.

De chimpansee Washoe, de eerste grote mensaap die gebaren leerde

De eerste aap die gebaren werd geleerd was in 1966 de chimpansee Washoe, die uiteindelijk ongeveer 150 gebaren leerde gebruiken, die verwezen naar allerlei objecten en acties. Het succes met Washoe leidde tot andere projecten met gebarende apen: in 1972 begon een project met de gorilla Koko, in 1973 een project met een andere chimpansee, Nim Chimpsky genaamd, en in 1978 met een orang-oetan, Chantek. Daarnaast heeft men chimpansees en bonobo’s geleerd om lexigrammen te gebruiken om mee te communiceren: geometrische symbolen die verwijzen naar bepaalde objecten en acties. De beroemde bonobo Kanzi heeft vanaf begin jaren ’80 enkele honderden lexigrammen geleerd.

Kenmerkend voor de meeste van deze taalprojecten was dat de onderzoekers de veelal jonge apen probeerden op te laten groeien in een omgeving die zoveel mogelijk die van een menselijk kind nabootste, vanuit het idee dat de apen op die manier de beste kans hadden om iets van de menselijke taal op te pikken. Om die reden groeiden de apen vaak op in een menselijk gezin, kregen ze kleertjes aan, leerden ze hun tanden te poetsen, een wc te gebruiken en leerden ze discipline en meehelpen aan het huishouden, zoals meehelpen afwassen. Daarnaast werd er natuurlijk veel gespeeld met de apen, kregen ze poppen en ander speelgoed om mee te spelen. En in de jaren ’70 werden de gebarende apen geregeld meegenomen in een auto om buiten in de natuur te wandelen of om snacks te gaan halen bij McDonalds en andere zaken.

Vanuit de menselijke omgeving waarin deze apen opgroeiden, kwamen ze ook in contact met katten, honden en andere dieren. In veel gevallen betrof dit de huisdieren van de mensen waarbij de apen in huis leefden. In de literatuur over deze taalprojecten met grote mensapen is dan ook boeiende informatie te vinden over hoe deze apen omgingen met andere dieren.

Koko en All Ball

Beroemd is het verhaal over de gebarende gorilla Koko en haar kitten All Ball. Dit kitten was een Manx kat, die Koko zelf had uitgekozen uit een nest van verlaten kittens. Omdat het kitten geen staart had noemde Koko haar, volgens de onderzoekster Penny Patterson, ALL BALL. Koko was erg verrukt over haar kitten, aaide hem, speelde met hem en ging voorzichtig met hem om. Koko beschreef haar kitten als SOFT GOOD CAT. Na een aantal maanden overleed All Ball in een auto-ongeluk en toen Penny aan Koko vertelde dat het kitten was overleden, zou Koko CRY, SAD en FROWN hebben gebaard, als uitdrukking van haar verdriet. Bekijk een filmpje over Koko en All Ball hieronder.

Hierbij moet ik wel vermelden dat niet alle claims die Penny Patterson heeft gedaan over het gebaren door Koko correct zijn. In 1995 heb ik een werkbezoek gebracht aan de Gorilla Foundation in Woodside, California, waar Koko sinds eind jaren ’70 verblijft. Daar kreeg ik inzage in de Koko dagboeken waar vanaf het begin van Project Koko in was opgeschreven hoe en wat Koko allemaal gebaarde. Ik kwam toen tot de ontdekking dat Patterson helaas erg selectief is geweest in het publiceren van het gebaren door Koko. De gebarenuitingen die zinnig of “talig” leken werden gepubliceerd en de overige, minder juist lijkende uitingen werden onvermeld gelaten. Zo vond ik in de onbewerkte, ongepubliceerde data dat Koko soms dagelijks werd lastig gevallen om gebaren als CRY, SAD en SMILE te maken, vaak door haar plaatjes of foto’s te laten zien. Daarbij gebaarde Koko bij een plaatje van een lachende man: CRY CRY, bij een plaatje van een slang: BIRD. SAD CRY SAD CRY en een plaatje van een paard: SAD CRY DEVIL. Kortom, de gepubliceerde uitingen van Koko moet men met grote korrels zout nemen, aangezien deze gegevens niet betrouwbaar zijn.

Na All Ball kreeg Koko nog een paar andere katten waar ze lief mee omging en die ze volgens Patterson LIPSTICK en SMOKE noemde. Ook was Koko erg geinteresseerd in een blauwe gaai en een aantal boomkikkers.

De chimpansee Nim Chimpsky

Ook de chimpansee Nim Chimpsky was verzot op katten. Hij vond het heerlijk om een kat vast te mogen houden en ermee te spelen. Zo werd er geregeld een kat gebracht naar het speciale leslokaal waar Nim gebaren werd geleerd. Hij werd dan helemaal opgewonden en gebaarde CAT, CAT HUG, CAT ME. Als hij dan de kat mocht vasthouden kreeg hij vaak een brede grijns van plezier. De mensen moesten dan wel opletten dat Nim niet te hard aan de kat’s staart of poot trok, want Nim had zelf vaak zijn eigen kracht niet door. Overigens geldt het voor alle apen in het taalonderzoek dat zij slechts onder supervisie van een mens contact mochten hebben met katten en honden.

Herbert Terrace beschrijft in zijn boek Nim een smakelijk incident toen de mens Susan de kat wat yoghurt wilde voeren. Nim vond het leuk om samen met mensen te doen alsof ze zijn poppen gingen voeren. Hij leek daarbij te begrijpen dat dat geen kwaad kon, omdat de poppen het eten, waar ‘ie zelf in geinteresseerd was, niet opaten. Toen Susan een lepel yoghurt aan een kat wilde voeren, pakte Nim de lepel van haar af en voerde de kat zelf. Tot zijn verbazing echter likte de kat de lepel schoon! Toen Nim vervolgens weer werd gevraagd om de kat te voeren, gaf hij de kat een lege lepel en nam daarna snel zelf een lepel yoghurt. Hieronder kunt U een kort filmpje zien over Nim en katten, een voorproefje van de documentaire film Project Nim, die op dit moment in de VS en Groot-Brittannië in de bioscopen draait.

Ook met honden wilde Nim graag spelen, die hij dan achterna zat. Hij gebruikte ook het gebaar PLAY om spel met katten en honden te initïeren en zou dit zelfs tegen paarden hebben gebruikt.

De chimpansee Lucy

Een andere gebarende chimpansee, Lucy, die opgroeide in het huis van Jane en Maurice Temerlin, kreeg om haar “moederinstinct te ontwikkelen” een kitten om op te voeden. Lucy bleek een overbezorgde ‘moeder’ die haar kitten overal mee naartoe droeg, ook al stelde de kat dat zelf niet op prijs. Roger Fouts beschrijft in zijn boek Next of kin dat de kat altijd probeerde te ontsnappen wanneer Lucy eraan kwam, helaas zonder succes, want Lucy wist ‘em altijd te pakken. Al snel viel de kat in een slap hoopje zodra Lucy de kamer binnenkwam, wetend dat Lucy geen acht op zijn eigen wensen zou slaan. Een keer probeerde de kat zich van Lucy af te houden door zich vast te houden aan een ijzeren hek. Maar Lucy trok hem daarvan af en beschadigde daarbij zijn kussentjes. De kat werd door de mensen van Lucy afgepakt en haar werd duidelijk gemaakt dat ze de kat pijn had gedaan. Toen ze de kat weer terugkreeg, zou ze deze in haar armen hebben genomen en terwijl ze naar diens voetjes wees, HURT HURT hebben gebaard.

Sue Savage-Rumbaugh en de bonobo Kanzi gebruiken het bord met lexigrammen

De bonobo Kanzi

Ook Kanzi en de andere bonobo’s die door Sue Savage-Rumbaugh lexigrammen leerden om mee te communiceren, waren dikke vrienden met honden. Toen Kanzi nog jong was zou hij ook lexigrammen zoals “spel” hebben gebruikt om de honden te vragen met hem te spelen. Toen hij ouder werd leek hij zich te realiseren dat de honden daar niet op reageerden en stopte hij met lexigrammen te gebruiken naar honden toe.

Verscheuren en doodslaan van honden

Volgens de onderzoekers uit de taalprojecten zouden de gebarende apen soms ook beledigende opmerkingen maken over andere dieren. Zo zou Lucy een zwerfkat die ze niet mocht een DIRTY CAT hebben genoemd en noemde de gebarende orang-oetan Chantek lawaaierige vogels BAD BIRDS. Ook Koko zou bij een vogel die minutenlang alarmkreten aan het slaken was DARN BIRD en ROTTEN BIRD hebben gebaard.

Daarnaast zag men ook minder leuke manieren waarop de apen met andere dieren omgingen. Zo vond Viki het leuk om de katten van de buren te pesten. Meerdere gebarende chimpansees hebben soms katten aangevallen. Een Doberman Pinscher die als waakhond diende, werd verscheurd door chimpansees.

De chimpansee Bruno was ook voorbestemd om gebaren te leren. Hij was vóor Nim eind jaren zestig als proefaap naar Terrace gestuurd in New York, maar werd na ongeveer een half jaar weer teruggestuurd naar het primateninstituut in Oklahoma waar veel van de chimpansees die gebaren werden geleerd waren geboren. De directeur van het instituut, Bill Lemmon, besloot echter dat hij snel naar een kinderloos echtpaar moest worden gestuurd om daar in huis op te groeien. Arme Bruno, die toen 14 maanden oud was, hield zich de eerste dagen continu vast aan zijn nieuwe adoptiemoeder en voelde zich blijkbaar niet gelukkig met de hele situatie. Een paar dagen later verscheurde hij twee volwassen Sint Bernardhonden en weer een paar dagen later een koe van een buurman. De honden overleefden het, maar de koe niet. Na 3 weken werd Bruno weer teruggestuurd naar Oklahoma. Wat opvalt in de taalexperimenten met mensapen is hoezeer er is gesold met deze apen.

Ook Nim zelf toonde op latere leeftijd een minder vrolijke houding naar een hond. Nim had toen een hele lijdensweg achter de rug. Na het experiment bij Terrace keerde ook Nim terug naar Oklahoma, waar hij in 1982 door Lemmon werd verkocht aan het biomedisch laboratorium LEMSIP in de staat New York, waar hij gepland stond om te worden gebruikt in hepatitis-onderzoek. De pers bracht dit nieuws naar buiten en Terrace begon samen met anderen een campagne om Nim en een paar andere chimpansees te bevrijden uit het laboratorium. Onder druk van de publieke opinie was deze campagne succesvol en Nim belandde uiteindelijk op de Black Beauty ranch van de Amerikaanse dierenbeschermer Cleveland Amory. (Ook Bruno belandde in LEMSIP, waar hij geïnjecteerd werd met hepatitis en daar uiteindelijk stierf.) Op de ranch was Nim verveeld en eenzaam. Hij maakte er toen een gewoonte van om uit zijn kooi te ontsnappen en naar het huis van de manager van de ranch te gaan waar hij de ijskast plunderde en in bed ging liggen. Een keer trof hij in het huis de miniatuurpoedel van de manager, die hysterisch blaffend op hem af kwam rennen. Nim pakte de hond en sloeg hem meerdere malen tegen de muur, alles met bloed bedekkend. Elizabeth Hess, in wiens boek dit verhaal staat beschreven, zegt dat Nim dit deed omdat hij bang was geworden.

Andere mensapen in gevangenschap

Naast de mensapen uit het taalonderzoek is het ook van andere mensapen in gevangenschap bekend dat zij soms vriendschap sluiten met een kat of een hond. Al in de jaren ’30 was er de gorilla Toto die werd geadopteerd door de Franse mevrouw Augusta Hoyt (Toto was uit Afrika gehaald, waarbij  haar moeder werd gedood). Ook Toto groeide als een menselijk kind op in het huis van Hoyt, die naar Cuba verhuisde met de gorilla. Toen Toto 4 of 5 jaar oud was leerde ze het kitten Principe kennen, welke ze overal mee naartoe droeg. Helaas werd Toto toen ze ouder en minder makkelijk te hanteren werd verkocht aan het Ringling Brothers and Barnum and Bailey Circus.

De orang-oetan Tonda en de kat TK

Van recentere datum is de vriendschap tussen de orang-oetan Tonda en de kat T.K.

Eric's impressie van Tonda en TK

De vrouwelijke Sumatraanse orang-oetan Tondalayo verbleef met een andere orang-oetan in de Zooworld dierentuin in Panama City, Florida. In 2005 overleed haar metgezel, waarna Tonda in een depressie raakte. Ze at niet meer en was nergens meer in geïnteresseerd. Tonda was al bejaard voor een orang-oetan en in niet zo’n goede gezondheid. Om een of andere reden werd ze te oud geacht voor een nieuwe orang metgezel en ze was te breekbaar om naar een andere locatie verscheept te worden, maar haar verzorgers wisten niet wat dan te doen en vreesden dat ze zou sterven van ellende. Vervolgens lieten ze zich inspireren door het verhaal van Koko en zochten een kat die geschikt voor haar zou zijn: een speelse, maar volgzame 1-jaar oude cyperse kater T.K. (afkorting van Tonda’s Kitten). De orang en de kat werden vrienden. Ze aten samen en sliepen naast elkaar. Ze speelden en knuffelden en Tonda lette altijd op de kat, zoals een moeder waakt over haar kind. Tonda voedde hem ook en als het tijd was voor een dutje, nam ze hem onder haar deken. Tonda raakte zeer aan hem gehecht en werd boos als haar verzorgers de kat weghaalden. Haar gezondheid ging ook vooruit. In 2009 is Tonda op 50jarige leeftijd rustig overleden, waarna de kat TK down was dat zijn metgezel er niet meer was. Klik hier voor een filmpje over Tonda en TK.

De chimpansee Anjana en de welpen

Eric's impressie van Anjana met een wit tijgerwelpje

Het Institute of Greatly Endangered and Rare Species (TIGERS) in Myrtle Beach, South Carolina, vangt allerlei exotische dieren op en geeft educatie over ze. Eén van hun dieren is de vrouwelijke chimpansee Anjana. Zij was onafscheidelijk van de menselijke verzorgster China York. Zo was Anjana ook aanwezig bij de verzorging door York van andere dieren, zoals twee witte tijgerwelpen die in 2008 na een orkaan gescheiden waren van hun moeder. De toen 2 jaar oude Anjana imiteerde de verzorging en ging heel vrolijk met de tijgertjes om en vice versa. Anjana geeft hen de fles, ligt met ze en treedt als surrogaatmoeder op. Ze aait ze, speelt met ze, vind het zalig ze vast te houden en als ze hen hoort huilen omdat ze honger hebben steekt ze een vinger in hun mond als speen. Naast deze tijgerwelpen heeft Anjana luipaarden, leeuwen en orang-oetans helpen opgroeien in het opvangcentrum. Hieronder een kort filmpje over Anjana en de welpen.

Het doden en opeten van andere dieren

Naast deze vrolijke vriendschappen tussen mensapen in gevangenschap en andere dieren, is het van alle grote mensapen bekend dat ze soms dieren die hun verblijf binnen zijn gekomen doden en opeten. Het betreft hier dieren als eekhoorns, ratten, muizen en vogels. Dit bleek uit een recente studie van Ross, Holmes en Lonsdorf (2009) waarbij verzorgers uit allerlei dierentuinen en opvangcentra in de Verenigde Staten en Canada werd gevraagd naar hun observaties. Met name de chimpansees gebruikten daarbij ook het karkas van het dier in hun bluf- en intimidatievertoningen naar hun soortgenoten toe. Ook vertoonden chimpansees en bonobo’s vaker agressief gedrag naar dieren die hun verblijf binnen waren gekomen dan gorilla’s en orang-oetans. Hieronder ziet U een filmpje van chimpansees in een dierentuin in St.Louis, die een kat achterna jagen.

Het is opmerkelijk is dat ook gorilla’s in gevangenschap gewervelde dieren doden en opeten, aangezien dit tot nu toe nog nooit bij gorilla’s in het wild is geobserveerd. Wel is het bekend dat gorilla’s in gevangenschap ook vlees van gewervelde dieren eten als ze dat aangeboden krijgen. Ook de gebarende gorilla Koko heeft hamburgers aangeboden gekregen, die ze gewoon opat.

De bonobo Kuni en de spreeuw

In contrast hiermee is het verhaal over de bonobo Kuni en de spreeuw, wat door Frans de Waal in een aantal van zijn boeken wordt genoemd. Ergens in de jaren ’90 vloog een spreeuw tegen de ramen van het bonoboverblijf in de Twycross Zoo in Engeland. De 7 jaar oude vrouwelijke bonobo Kuni ving de spreeuw, waarop een menselijke verzorgster haar duidelijk maakte dat ze de spreeuw moest laten gaan. Kuni nam de vogel naar buiten en zette het voorzichtig op zijn pootjes, waar het onbeweeglijk bleef zitten. Kuni gooide de spreeuw toen een eindje weg, maar het vogeltje fladderde alleen een kort stukje. Toen nam Kuni de spreeuw in haar hand en klom naar de top van de hoogste boom in het buitenverblijf en daar aangekomen hield Kuni zich vast met haar voeten en vouwde toen voorzichtig met beide handen de vleugels van de spreeuw uit, waarna ze de vogel zo hard ze kon gooide richting de overkant van de gracht om het buitenverblijf heen. Helaas viel de spreeuw nog net binnen het bonoboverblijf. Kuni klom naar beneden en beschermde de spreeuw daar tegen een nieuwsgierige jonge bonobo. Aan het eind van de dag was de spreeuw nergens meer te bekennen: men gaat ervan uit dat de spreeuw alsnog weg heeft kunnen vliegen.

Mensapen in het wild en andere dieren

Chimpansees en bavianen

De interacties tussen chimpansees en bavianen worden door Jane Goodall de meest gevarieerde en complexe genoemd van welke andere twee soorten in het dierenrijk ook. Allereerst komt er veel spel voor tussen met name jonge chimpansees en jonge bavianen. Dit spel bestaat vooral uit het elkaar achterna jagen en elkaar speels slaan. Vaak loopt dit spel echter uit op agressie. De chimpansees en bavianen jagen elkaar dan achterna, waarbij ze veel stampen en slaan op de grond en de chimpansees stenen en stokken naar de baviaans gooien. Soms komt het tot echte aanvallen, waarbij de dieren elkaar slaan. Daarnaast heeft Goodall geobserveerd dat de oude baviaan Job geregeld werd gevlooid door chimpansees. Soms laten de bavianen per ongeluk een chimpansee schrikken, die dan een dreigblaf maakt, waardoor de baviaan uit angst ineen krimpt. De chimpansee raakt dan de baviaan ter geruststelling rustig aan.

Gilka en Goblina

In Gombe heeft Goodall de bijzondere relatie tussen de chimpansee Gilka en de baviaan Goblina kunnen observeren. Toen Gilka 4,5 jaar oud was had ze in die periode geen andere jonge chimpansees om mee te spelen en haar moeder Olly zat vaak urenlang termieten te vissen. Gilka was daardoor verveeld en raakte wat lethargisch. Op een dag hoort ze een groep bavianen, gaat er heen en Goblina komt naar haar toe (Goblina’s moeder was overleden, maar ze had wel voldoende bavianen speelmaatjes). Gilka en Goblina kijken naar elkaar, doen een arm om elkaar heen en gaan vervolgens spelen. Ze worstelen en geven elkaar klopjes op het lichaam. Ze kietelen elkaar met hun vingers en geven elkaar knabbelende speelse beetjes, alles vergezeld door zachte lachgeluiden.

Anders dan bij het normale spel tussen chimpansees en bavianen, werd het spel van Gilka en Goblina niet agressief, maar was dit vrijwel altijd voorzichtig en zachtaardig. De vriendschap duurde maar liefst 1 jaar lang. Gilka trekt dan met haar moeder Olly naar een andere plek en keert pas een half jaar later terug. Goblina is dan al in adolescentie (bavianen worden eerder volwassen dan chimpansees) en minder speels en de vriendschap herleeft dan ook niet. Overigens zou later blijken dat twee volwassen chimpansees het eerste kind van Goblina zouden doden. Goblina bleef in de buurt kijken naar het tafereel en slaakte vergeefs luide kreten.

Sexueel gedrag chimpansees en bavianen

Goodall beschrijft ook sexuele gedragingen tussen de chimpansees in bavianen in Gombe. Toen de chimpansee Flint 8 maanden oud was, was deze al zeer geinteresseerd in de sexuele zwellingen van de vrouwelijke bavianen. Vaak presenteerden ze zich daarop aan hem en lieten ze hem hun roze achterwerk aanraken. Ook de interesse van andere jonge, maar ook volwassen mannelijke chimpansees in vrouwelijke bavianen werd beantwoord door de bavianen doordat ze zich aan de chimpansees presenteerden.

Ook jonge mannelijke bavianen raken opgewonden door de genitale zwellingen van adolescente vrouwelijke chimpansees, ze grijpen hun bij de enkels en proberen te copuleren. De baviaan Ajax besteeg de 9 jaar oude vrouwelijk chimp Moeza, die geen interesse had maar hem liet gaan, want ze was bedroefd omdat haar moeder was overleden. Het lukte Ajax echter niet om echt te copuleren. Toen Flint 7 jaar oud was copuleerde hij met de vrouwelijke baviaan Apple. Hij liet haar zijn erectie zien, Apple presenteerde zich en copulatie vond plaats.

Bonobo’s en andere dieren

Van bonobo’s in het wild is waargenomen dat zij soms kleinere apen vlooien. Ook is spel tussen bonobo’s en kleinere apen geobserveerd. In het Wamba gebied in Congo heeft men ook geobserveerd dat bonobo’s op een minder vriendelijke manier met kleinere apen speelden. De bonobo’s leken de apen als speelgoed te zien. Ze inspecteerden ze, vlooiden ze en bestegen ze. Ze gooiden ze zelfs in de lucht en zwaaiden de aapjes aan hun staart door de lucht, waarbij de aapjes hun hoofd stootten. Twee jonge aapjes hebben dit ruwe spel niet overleefd.

Andere dieren als voedsel

Veel verschillende dieren worden als voedsel gegeten door de grote mensapen. Zo jagen chimpansees op rode colobus apen, meerkatten, bavianen, galago’s (waarbij de chimpansees van takken speren maken om de galago’s uit holle boomstammen te spietsen), bosantilopen, bosbokken, wrattenzwijnen, bosvarkens en zelfs menselijke kinderen. Bekijk hieronder een filmpje over chimpansees die op rode colobus apen jagen.

Bonobo’s jagen op roodstaartmeerkatten en andere meerkatten, kuifmangabeys, reptielen, insecten, regenwormen en vogeleieren. Van gorilla’s in het wild is alleen bekend dat ze ongewervelde dieren eten, zoals mieren en termieten, wormen, rupsen en slakken. Orang-oetans tenslotte eten allerlei insecten, maar ook kleine vogels en zoogdieren. Zo jagen ze op grijze boomratten, lori’s en zelfs gibbons.

Daarbij moet wel gezegd worden dat alle grote mensapen vooral vruchten en planten eten en dat het eten van andere dieren slechts een paar procent van hun totale voedsel uitmaakt. Ook is het zo dat bonobo’s en orang-oetans meer opportunistische jagers zijn, terwijl chimpansees er geregeld op uit trekken om te gaan jagen. Verder zijn er bij alle vier de grote mensapen observaties gedaan van kannibalisme, waarbij met name jonge apen worden opgegeten.

Katachtigen en mensapen

Tenslotte zijn katachtigen in het wild de natuurlijke vijanden van grote mensapen. Luipaarden jagen op alle vier grote mensapen. Leeuwen jagen op chimpansees en tijgers op Sumatra jagen op orang-oetans. De chimpansees en bonobo’s jagen de katachtigen weg met stokken, takken, stenen en blufvertoningen. Beroemd zijn de experimenten van de Nederlandse etholoog Adriaan Kortlandt, die een opgezette luipaard neerzette, met in diens klauwen een babychimpanseepop. De chimpansees gebruikten als reactie stokken en takken en veel agressief vertoon jegens de luipaard. Bekijk hieronder een filmpje over dit experiment.

Naast katachtigen jagen slangen nog op bonobo’s en krokodillen op orang-oetans. Voor alle mensapen geldt echter dat de mens de belangrijkste predator is.

Conclusie: Het zijn net mensen

Als we kijken naar de manier waarop grote mensapen met katten en andere dieren omgaan, kunnen we het volgende constateren. Hoewel alleen mensen andere dieren als huisdier houden voor hun plezier, kunnen grote mensapen die bij mensen in gevangenschap leven sterke affectieve banden leggen met katten, honden en andere dieren. Wel is het vaak noodzakelijk dat de apen onder supervisie zijn van de mens als ze met andere dieren spelen, omdat ze vaak hun eigen (veel grotere) kracht niet doorhebben. Negatieve houdingen en agressief gedrag jegens andere dieren komt ook voor bij mensapen in gevangenschap, waarbij ze katten en honden aanvallen en soms zelfs doden. Meestal is er echter wel een verklaring voor dit minder vriendelijke gedrag: de apen zijn bang of voelen zich bedreigd of zijn zelf al langere tijd slecht behandeld door mensen. Wat dat betreft zijn de mensapen in gevangenschap vergelijkbaar met mensen: als de apen onder begeleiding leren goed met katten en honden om te gaan, dan doen ze dat ook. Alleen wanneer er allerlei andere motieven spelen (angst, bedreiging, verwaarlozing) gaan de mensapen in gevangenschap slecht met andere dieren om, wat wellicht dus ook zo geldt voor mensen. Tegelijkertijd, echter, doden alle grote mensapen in gevangenschap vogels en zoogdieren die hun verblijf zijn binnengekomen en eten ze deze ook geregeld op.

In het wild, tenslotte, spelen mensapen soms met andere dieren, maar dat is vaak agressief en daarnaast jagen met name chimpansees en bonobo’s op veel andere dieren. Mogelijk zien we daarin een verband met hoe onze eigen menselijke voorouders met dieren zijn omgegaan.

Nodig mij uit om deze lezing te geven!

Neem contact met mij op als U wilt dat ik deze lezing bij Uw organisatie kom geven. Mijn emailadres is: estebanyes@gmail.com

Literatuur

- Roger Fouts (with S.T. Mills). (1997). Next of kin. What chimpanzees have taught me about who we are. New York: William Morrow & Company.

- Jane Goodall. (1971). In the shadow of man. London: Wm. Collins.

- Jane Goodall. (1986). The chimpanzees of Gombe. Patterns of behavior. Cambridge, MA: The Belknap Press of Harvard University Press.

- Jane Goodall. (1990). Through a window. My thirty years with the chimpanzees of Gombe. Boston: Houghton Mifflin Company.

- Elizabeth Hess. (2008). Nim Chimpsky. The chimp who would be human. Nerw York: Bantam Books.

- Eugene Linden. (1981). Apes, men, and language. Harmondsworth: Penguin Books.

- Anna Michel. (1980). The story of Nim. The chimp who learned language. New York: Alfred A. Knopf.

- Francine Patterson. (1987). Koko’s story. New York: Scholastic, Inc.

- Francine Patterson & Eugene Linden. (1981). The education of Koko. New York: Holt, Rhinehart and Winston.

- Esteban Rivas. (2003). GIMME GIMME GIMME. The recent signing behaviour of chimpanzees (Pan troglodytes) in interactions with longtime human companions. Radboud Universiteit Nijmegen: proefschrift.

- S.R. Ross, A.N. Holmes & E.V. Lonsdorf. (2009). Interactions between zoo-housed great apes and local wildlife. American Journal of Primatology, 71, 458-465.

- Sue Savage-Rumbaugh, Stuart G. Shanker & Talbot J. Taylor. (1998). Apes, language, and the human mind. Oxford: Oxford University Press.

- Herbert Terrace. (1979). Nim. New York: Alfred A. Knopf.

- Frans de Waal. (2009). The age of empathy. Nature’s lessons for a kinder society. New York: Three Rivers Press.

- Frans de Waal en Frans Lanting (1997). Bonobo. The forgotten ape. Berkeley: University of California Press.

Een menselijke grote mensaap en zijn kattenvriend Slungel

Mijn lezing op 25 september heeft als titel “Mensapen en katten” en zal de interessante relaties over de soortgrens heen bespreken tussen de beroemde niet-menselijke grote mensapen uit het taalonderzoek en andere dieren zoals katten en honden. Beroemd is het verhaal over de gebarende gorilla Koko and haar liefde voor kittens. Penny Patterson, haar menselijke metgezel en onderzoekster van Koko’s gebruik van gebaren, beweert dat Koko erg bedroefd was en CRY en SAD gebaarde toen haar eerste kitten All Ball overleed na een auto-ongeluk. Naast kittens genoot Koko ook van het gezelschap van een baby blauwe gaai en verscheidene boomkikkers. De gebarende orangoetan Chantek had een eekhoorn als huisdier. Nim Chimpsky, de gebarende chimpansee van Herbert Terrace’s project in de jaren ’70, vond het heerlijk om met katten en honden te spelen. Echter, later in zijn leven, nadat er met Nim was gesold en hij heen en weer werd verplaatst tussen verschillende instituten en zelfs enige tijd in het biomedische laboratorium LEMSIP doorbracht, maakten al deze onplezierige ervaringen hem minder vriendelijk naar andere dieren toe. Er is zelfs een verhaal dat hij een miniatuur poedel zou hebben gedood. Op dit moment is er overigens een film in de bioscoop in de VS en het Verenigd Koninkrijk over het leven en het lot van Nim Chimpsky. De film heet Project Nim, van de Oscar-winnende regisseur James Marsh, en heeft veel beeldmateriaal van Nim en de mensen die bij zijn leven betrokken waren worden uitgebreid geïnterviewd. De film is gebaseerd op Elizabeth Hess’ boek uit 2008 Nim Chimpsky. The chimp who would be human. Klik hierom naar de website over de film Project Nim te gaan en een trailer te zien. In mijn lezing zal ik dus zowel de affectie als ook de agressie bespreken die grote mensapen betonen jegens andere dieren. Naast de verhalen over de apen in het taalonderzoek zal ik ook een aantal relaties bespreken tussen andere mensapen in gevangenschap en katten en honden.

Affectie over de soortgrens heen

Na presentatie van de manier waarop mensapen in het wild reageren op andere dieren (xenofoob en moorddadig, maar ook vrolijk spelend met bavianen) zal ik eindigen met een korte bespreking van de resultaten die uit het taalonderzoek met grote mensapen zijn gekomen. Ik zal ook een paar korte filmpjes laten zien over Koko en Nim die met katten aan het spelen zijn.

De andere lezingen op deze dag zijn door Els Peeters (De biologische oorsprong van katten en hun gedrag) en Marcellina Stolting (Gedragsproblemen; Socialisatie van kittens; en Meerkatshuishoudens). Voor meer informatie over deze dag en om U in te schrijven, klik hier.

Het nieuwe blog heet Esteban’s Vegan Side en zal een behandeling bevatten van de morele argumenten voor veganisme. Maar ik zal er vooral veel smaakvolle en heerlijke veganistische recepten op publiceren. Er bestaan nog steeds veel vooroordelen als dat veganistisch eten flauw en smaakloos zou zijn. Ik wil daarentegen laten zien dat veganistisch koken verrassend smaakvol en verrukkelijk kan zijn. Ik heb veganistisch gekookt voor veel mensen die niet veganistisch zijn en ik krijg altijd commentaar dat ze blij verrast zijn als ze mijn veganistische maaltijden eten. De berichten op het blog zijn zowel in het Engels als in het Nederlands.

Ik heb inmiddels al 3 recepten gepubliceerd op mijn veganistische blog. Een voor een Marokkaanse risotto, eentje voor een Spaanse gazpacho soepdrank en een voor een Indiase aubergine curry (Baingan Bartha). Ik heb nog vele andere gerechten die ik daar ga plaatsen. Bekijk mijn blog als je geïnteresseerd bent!

Klik hier om U in te schrijven bij de Seniorenacademie.

Communicatie en taal bij dieren. Recente ontwikkelingen in wetenschappelijk onderzoek.

Vogels zingen, honden blaffen en kikkers kwaken: overal communiceren dieren. In de afgelopen decennia is veel onderzoek gedaan naar de communicatie van dieren. Ook heeft men geprobeerd andere dieren dan mensen een vorm van menselijke taal aan te leren. Zo heeft men chimpansees, gorilla’s en orang-oetans geleerd om door middel van gebaren met mensen te communiceren en heeft men bonobo’s geleerd om met lexigrammen (geometrische symbolen) in interactie te gaan met mensen.

In deze cursus gaan we op een wetenschappelijke en kritische wijze kijken naar dierlijke communicatie en het taalonderzoek met dieren. We gaan van start met het begrip communicatie in het algemeen en spitsen dit daarna toe op de communicatie van dieren en meer in het bijzonder van de grote mensapen. Tenslotte gaan we nader in op het wetenschappelijke onderzoek waarbij is geprobeerd bepaalde aspecten van de menselijke taal te leren aan dieren.

Programma

College 1, woensdag 18 mei: Communicatie en menselijke taal: kenmerken en definities. Ontwikkeling taal bij kinderen. In de eerste les behandelen we de verschillende vormen van communicatie die er bestaan. Om een goed onderscheid te kunnen maken tussen dierlijke communicatie en menselijke taal, gaan we vervolgens in op de kenmerken van de menselijke taal. Taal bestaat uit symbolen, semantiek, grammatica en syntaxis. Mensen gebruiken taal voor een rijke schakering aan functies en motivaties. We behandelen de relatie tussen taal en hersenen en bekijken hoe taal zich ontwikkelt bij menselijke kinderen. Tenslotte behandelen we ook de menselijke gebarentalen.

College 2, woensdag 25 mei: De zang van vogels. De communicatie van walvissen, dolfijnen en olifanten. In deze les gaan we kijken naar twee communicatiesystemen van dieren die in meerdere opzichten overeenkomsten vertonen met menselijke taal: de zang van vogels en van walvissen. Naast andere vormen van communicatie, zingen zowel vogels als walvissen liederen met een specifieke opbouw en functie. Net als bij menselijke taal moeten deze liederen worden geleerd door de jonge leden van deze diersoorten. Tenslotte gaan we in deze les in op de communcatie van olifanten, die diepe, infrasone geluiden kunnen maken die onder de grens van het menselijke gehoor liggen, die de olifanten door middel van hun voeten waarnemen.

College 3, woensdag 1 juni: Natuurlijke communicatie van grote mensapen: chimpansees, gorilla’s, orang-oetans en bonobo’s. In deze les behandelen we de natuurlijke communicatie van de grote mensapen. In de laatste decennia is veel bekend geworden over de verschillende vormen van communicatie van de mensapen. We gaan in op de communicatieve waarde van de verschillende gezichtsuitdrukkingen van de grote mensapen, hun specifieke vocalisaties en de communicatieve gebaren waar grote mensapen van nature gebruik van maken.

College 4, woensdag 8 juni: Taalonderzoek met grote mensapen. Experimenten met gesproken taal en gebarentaal. De apentaalcontroverse. Recent onderzoek van de gebarende chimpansees. In les 4 en 5 gaan we nader in op het wetenschappelijke onderzoek waarbij is geprobeerd bepaalde aspecten van de menselijke taal te leren aan dieren. In les 4 behandelen we de experimenten die zijn uitgevoerd met grote mensapen. Eerst werd geprobeerd om mensapen woorden te laten uitspreken, maar dit was weinig succesvol. Vervolgens probeerde men het met gebarentaal. Beroemde apen zoals de chimpansee Washoe, de gorilla Koko en de orang-oetan Chantek leerden met succes tientallen gebaren om met mensen te communiceren. Hierop ontstond een grote controverse over de vraag of de apen ook echt “taal” hebben geleerd. We behandelen het recente onderzoek dat de docent zelf heeft uitgevoerd met Washoe en vier andere gebarende chimpansees. De resultaten van zijn onderzoek laten zien dat deze chimpansees de gebaren hoofdzakelijk gebruiken om objecten en acties van menselijke verzorgers te verkrijgen en dat een talige interpretatie van het gebaren door apen moeilijk te verdedigen is.

College 5, woensdag 15 juni: Het onderzoek met Kanzi en andere bonobo’s, waarbij d.m.v. lexigrammen wordt gecommuniceerd. Het taalonderzoek met dolfijnen, zeeleeuwen en de papegaai Alex. In deze les gaan we in op het onderzoek met Kanzi en andere bonobo’s, die geometrische symbolen (lexigrammen) leerden om met mensen te communiceren. Vervolgens worden de conclusies gepresenteerd over het taalonderzoek met grote mensapen. Daarop aansluitend bespreken we het onderzoek naar taal bij andere dieren dan grote mensapen. We gaan in op het werk met dolfijnen die opdrachten kunnen uitvoeren die door mensen worden gegeven door middel van gebaren. Ook behandelen we het onderzoek met de zeeleeuw Rocky, die eveneens succesvol is in het reageren op menselijke communicatieve gebaren. Tenslotte gaan we in op het onderzoek met Alex en andere papegaaien.

Werkvorm
Hoorcolleges met voldoende ruimte voor vragen en discussie. Opgeluisterd met veel foto- en filmmateriaal. Passieve kennis van Engels is een vereiste, omdat niet al het filmmateriaal is ondertiteld. Een reader met literatuur vergezelt de colleges.

Tijd: 13.15 tot 15.00 uur.

Prijs: 98,75 euro (exclusief cursusmateriaal).

Cursusmateriaal: syllabus, kosten 10 euro.

Over de docent. Dr. Rivas studeerde psychologie in Utrecht en filosofie in Amsterdam. Hij specialiseerde zich in de cognitie, de communicatie en het bewustzijn van dieren, en in dierenethiek. Rivas promoveerde in 2003 aan de Radboud Universiteit Nijmegen op een onderzoek over de beroemde Washoe en de andere gebarende chimpansees in de Verenigde Staten. Het onderzoek bestond uit een systematische analyse van het gebruik van gebaren door de chimpansees wanneer zij in interactie zijn met de mensen die hen verzorgen. Rivas heeft jaren in de Verenigde Staten gewerkt, waarbij hij ook de instituten heeft bezocht waar de gebarende gorilla’s, de gebarende orang-oetan Chantek en de met lexigrammen werkende bonobo Kanzi verder worden bestudeerd.

Marc Bekoff beantwoordt vragen van het publiek

Het seminar was georganiseerd door Astrid Verkuyl en haar collega’s van de Hondenschool Feedback in Aalsmeer. Het seminar zelf vond plaats in de tropische tuin van Tropisch Rozenland te Burgerveen, waar helaas wel geregeld de vliegtuigen van en naar Schiphol laag over kwamen vliegen, waardoor het gesprek even moest stoppen. Verder was de organisatie uitmuntend.

Bekoff sprak in zijn seminar over de emoties en het bewustzijn van dieren, en het morele gedrag en het spelgedrag van dieren. Hij liet ook zeer vrolijke filmpjes zien van spelende honden, coyote’s, dolfijnen en ijsberen. Hieronder volgen een aantal interessante zaken die Bekoff te vertellen had over spel bij dieren.

Charles Darwin zei al in The descent of man uit 1871 dat geluk en plezier bij dieren goed te zien is wanneer ze met elkaar spelen. Zelfs insecten zouden met elkaar spelen: “the lower animals, like man, manifestly feel pleasure and pain, happiness and misery. Happiness is never better exhibited than by young animals, such as puppies, kittens, lambs, etc., when playing together, like our own children. Even insects play together, as has been described by that excellent observer, P. Huber (7. ‘Recherches sur les Moeurs des Fourmis,’ 1810, p. 173.), who saw ants chasing and pretending to bite each other, like so many puppies,” p. 61. Waarbij ik nog even wil aangeven dat we tegenwoordig niet over “lower” animals zouden praten zoals Darwin hier doet, maar over “other” animals, andere dieren. Zonder een ladder van laag naar hoog met de mens als hoogtepunt. Ik wil gaan uitzoeken wat deze Huber aan onderzoek heeft gedaan naar spelende mieren, want dat lijkt me erg interessant.

Bekoff vertelde dat ook veel vogels spelgedrag vertonen. Spel vereist samenwerking, eerlijkheid, continue onderhandeling, verontschuldiging, vergevingsgezindheid, vertrouwen, het vermogen om elkaars intenties en gedachten te kunnen lezen (theory of mind) en empathie (waarbij Bekoff verwees naar de mogelijke rol van spiegelneuronen bij empathie).

Dieren weten van elkaar dat ze aan het spelen zijn door de volgende zaken. Allereerst zijn er duidelijke spelsignalen, waarvan de spelboog of spelbuiging (play bow) veel voorkomt (zowel bij honden en katten als wolven, hyaena’s en leeuwen, etc.). Deze communicatieve signalen zijn eerlijk van aard. Het bedrieglijk gebruiken van spelsignalen komt slechts heel zelden voor. Daarnaast vindt er bij spel vaak het omkeren van rollen plaats. Een dominant dier laat zich bij spel soms domineren, zoals bij achtervolgingsspel waar het dominante dier dan achterna wordt gezeten. Verder is er sprake van zelf-handicappen bij spel: de dieren houden zich in en bijten bijvoorbeeld niet zo hard als ze kunnen, maar passen het aan zodat het speelbijten geen pijn doet. Er worden continu micro aanpassingen gedaan van het gedrag om elkaar niet pijn te doen. Gnoes spelen heel ruw, maar letten er op dat ze elkaar dan niet verwonden met hun scherpe horens. Tenslotte zijn de gedragingen bij spel erg variabel: er wordt geslagen, gepord, gesprongen, bestegen en ga zo maar door. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld agressief gedrag, waar het gedrag veel minder variabel is. Bij spelgedrag zien we gedragingen terug die voortkomen uit het agressieve gedrag, het paargedrag en het predatie-gedrag van dieren, maar dan dus duidelijk omgeven door spelsignalen en in een variabele vorm.

Marc liet een mooi filmpje zien van spelende dolfijnen, onderzocht door Kathleen Dudzinski van het Dolphin Communication Project. Dolfijnen passen hun communicatieve signalen daarbij aan. Zo benaderen ze elkaar dan zijdelings en niet van voren, zoals ze bij agressie doen. Verder vindt er dan veel affectief wrijven met de borstvinnen plaats. Ook was er een aandoenlijk filmpje van een ijsbeer in de Brookfield Zoo bij Chicago die zonder moeder was opgegroeid. Een andere jonge ijsbeer liet hem zijn speelgoed zien om de ijsbeer tot spelen te brengen. Uiteindelijk ging de moederloze ijsbeer overstag en tot spel over. Sommige dieren leren nooit meer te spelen, als ze bijvoorbeeld alleen zijn opgegroeid. Door te kijken of dieren wel of niet spelen kunnen we dus iets leren over hun vroege ontwikkeling. Ook het emotionele welzijn van een dier kan men aflezen aan het spelgedrag.

Eric en de hond Jimmy spelen met een bal

Dieren in het wild spelen minder dan gedomesticeerde dieren. Jonge wilde coyote’s spelen 2 tot 3% en jonge herten 10% van de tijd. In het wild moet er voldoende voedsel aanwezig zijn om te kunnen spelen, aangezien het spelen zelf veel energie kost. Zo beperken bavianenmoeders het spel van hun kinderen wanneer er minder voedsel is. Daarnaast is er een risiko om gepakt te worden door roofdieren (predatie) wanneer je aan het spelen bent. Bij gedomesticeerde dieren wordt er meestal voor gezorgd dat ze voldoende te eten hebben en lopen zij meestal niet het risiko het slachtoffer te worden van roofdieren.

Andere signalen waarmee honden, wolven en coyote’s spel initïeren zijn de volgende. Naast het buigen, blaffen ze ook, meestal wanneer de buiging alleen niet tot aandacht van de ander heeft geleid. Ze benaderen elkaar op een overdreven manier, waarbij ze naar elkaar toe springen en rennen. Ze geven de ander soms een lichte por met hun poot of been in het gezicht. Ze benaderen elkaar en rennen dan weer weg, en weer opnieuw. Verder gebruiken ze subtiele bewegingen van hoofd, ogen, schouders en het hele lichaam.

Bekoff heeft ook uitgebreid onderzoek gedaan naar de spelbuiging. Het is een stereotype, vaststaand gedrag dat makkelijk te herkennen is als een duidelijk signaal dat het gedrag wat zal volgen niet agressief bedoeld is. Bij spel bij dieren gelden vier regels: 1. Eerst vragen, 2. Wees eerlijk, 3. Let op je manieren, en 4. Geef toe als je fout zit (zo maken honden een spelboog na bijten om daarmee te laten zien dat ze het niet verkeerd bedoelden). Marc heeft ook een fantastisch kinderboek geschreven over spel bij dieren, getiteld Animals at play: The rules of the game (Temple University Press, 2008), waarin op heldere wijze de belangrijkste aspecten van het spelen door dieren wordt besproken. Het boek komt binnenkort ook in Nederlandse vertaling op de markt.

Volgend jaar zomer is Bekoff weer in Nederland. Dan spreekt hij op de Minding Animals II conferentie, die van 5 tot 12 juli 2012 in Utrecht wordt gehouden op het Ethiek Instituut van de Universiteit Utrecht. Op deze conferentie zal worden ingegaan op de wetenschappelijke, ethische en sociale aspecten van de interactie met en het gebruik van niet-menselijke dieren door mensen. Klik hier voor meer informatie over de Minding Animals conferentie. Klik hier voor de website van Marc Bekoff.

Wist U dat kippen en andere vogels twee verschillende alarmroepen hebben? Een alarm voor roofdieren op de grond en een alarmroep voor roofdieren in de lucht. Kippen geven het ‘luchtalarm’ zelfs wanneer er objecten in de lucht zijn gegooid door mensen.

Wist U dat vogelzang al sinds Aristoteles wordt bestudeerd? Echter, pas sinds de uitvinding van de bandrecorder en de audiospectograaf of sonograaf halverwege de vorige eeuw heeft het wetenschappelijke onderzoek naar de aard en oorsprong van het zingen van vogels een hoge vlucht genomen. De bioloog Peter Marler (Cambridge en Berkeley) heeft de ontwikkeling van zang bij vogels ingedeeld in 4 leerstadia: 1. de stille leerperiode, 2. subzang, 3. plastische of kneedbare zang en 4. kristallisatie. De meeste jonge vogels doorlopen deze leerfases in 90 dagen, maar sommige vogels, zoals de witkruingors, zingen pas volledig in de volgende zomer. Net als bij mensen hebben vogels een kritische of sensitieve periode waarbinnen ze de zang moeten hebben geleerd.

Wist U dat er hele goede imitators tussen de vogels zitten? Katvogels en spotlijsters, maar ook onze eigen spreeuwen kunnen heel goed de geluiden van andere vogels en dieren imiteren. De Australische liervogel spant daarbij de kroon: deze imiteert zelfs het klikken van een fotocamera, een auto-alarm en het zagen van houthakkers in de bossen.

De alarmkreten van meerkatten

Wist U dat vervet apen in Afrika verschillende alarmkreten hebben voor drie verschillende roofdieren? De vervet apen of meerkatten hebben een apart luipaard-alarm, een arend-alarm en een slang-alarm. Deze kreten zijn zeer functioneel en van levensbelang, omdat de vluchtreacties bij elk van deze roofdieren verschillend zijn: bij luipaarden klimmen de apen een boom in, terwijl ze bij arenden juist de boom uit springen en dekking zoeken in struiken. Tenslotte gaan ze bij een slang-alarm rechtop staan, kijken rond waar de slang zich bevindt en jagen deze dan weg. Ook knaagdieren als prairiehonden en katachtigen zoals stokstaartjes hebben verschillende alarmkreten voor verschillende soorten roofdieren.

Wist U dat Campbell meerkatten in Ivoorkust de betekenis van hun alarmkreten kunnen aanpassen? Bij de Campbell meerkatten is ‘krak’ een luipaard-alarm en ‘hok’ een kroonarend-alarm. Uit recent onderzoek dit jaar is gebleken dat deze meerkatten een ‘oe’ geluid aan deze alarmkreten kunnen toevoegen, waarmee wordt  aangegeven dat het alarm minder specifiek en minder direct dreigend is. Deze ontdekking is de eerste keer dat de wetenschap iets heeft gevonden wat lijkt op een voorloper van onze menselijke syntaxis (de regels die onze zinsopbouw bepalen).

De communicatie van grote mensapen

Wist U dat chimpansees, bonobo’s, gorilla’s en orang-oetans overeenkomstige gezichtsuitdrukkingen hebben die hun emoties goed aangeven? Zo hebben ze een ontspannen spelgezicht wanneer ze willen spelen en vertonen ze een ontblote-tanden-grijns of angst-grimas wanneer ze bedreigd of aangevallen worden (en deze grijns vertonen bonobo’s ook bij positieve opwinding en plezier, zoals tijdens sex).

Wist U dat alle grote mensapen tientallen natuurlijke gebaren gebruiken om mee te communiceren? Zo komt het bedelgebaar bij alle grote mensapen voor, waarbij ze met uitgestrekte hand een verzoek uiten om lichaamscontact, om verzoening na een conflict of om voedsel. Als hun verzoek urgenter is bewegen ze daarbij ook nog met hun vingers.

Wist U dat niet alleen gorilla’s op hun borst kloppen, maar bonobo’s ook? Gorilla’s kloppen met open hand(en) of knokkels op hun borst in een context van spel of agressie, of om contact te houden met hun groep. Bonobo’s kloppen ook op hun borst, maar dan tijdens enthousiasme of frustratie.

Wist U dat de natuurlijke gebaren van grote mensapen dichterbij onze menselijke taal staan dan de vocalisaties (geluiden) van grote mensapen? De vocalisaties van grote mensapen zijn aangeboren en zeer sterk verbonden met specifieke emoties. De apen kunnen hun vocalisaties maar met heel veel moeite een beetje onderdrukken. De natuurlijke gebaren van mensapen zijn daarentegen veel flexibeler en kunnen in meerdere contexten worden gebruikt. Als mensapen een gebaar naar een ander maken, wachten ze op een reactie, en komt die er niet, dan herhalen ze het gebaar of gebruiken ze een ander gebaar. Daarbij letten ze er bij visuele gebaren goed op of ze zichtbaar zijn voor de ander en als ze dat niet zijn, dan lopen ze even om tot ze wel goed in het gezichtsveld van de ander zitten.

Taalonderzoek met grote mensapen

Wist U dat er in de vorige eeuw een behoorlijk aantal grote mensapen opgroeiden in een menselijke omgeving alsof ze een menselijk kind waren, in een poging de apen op die manier mogelijk (delen van) de menselijke taal te leren? Uit wetenschappelijke nieuwsgierigheid hebben verschillende onderzoekers grote mensapen laten opgroeien op de manier waarop menselijke kinderen opgroeien, in de hoop dat zij dan net als kinderen de menselijke taal zouden oppikken. Zo probeerde men eerst jonge chimpansees en orang-oetans een paar woorden uit te laten spreken, maar dat was weinig succesvol. Vervolgens probeerde men het met gebarentaal en daarbij lukte het om chimpansees, gorilla’s en orang-oetans gebaren te leren en zinvol te gebruiken.

Wist U dat de gebarende gorilla Koko volgens de onderzoekster Francine Patterson maar liefst meer dan 1.000 gebaren in haar vocabulaire heeft? Koko zou zelfs haar gevoelens beschrijven door deze gebaren te gebruiken. Zo gebaarde ze ME CRY THERE toen ze een foto zag van de albino gorilla Sneeuwvlok die niet in bad wilde. Toen haar huisdier de kat All-Ball overleed gebaarde Koko SAD en CRY. Of mevrouw Patterson inderdaad gelijk heeft dat Koko zoveel gebaren heeft geleerd en haar gevoelens ook echt door middel van gebaren uit, leert U tijdens mijn cursus. Het onderzoek naar gebarentaal bij grote mensapen is namelijk onderhevig aan een aantal wetenschappelijke valkuilen en methodologische problemen die men goed moet onderscheiden.